Κάποτε, οι φτωχοί έβλεπαν τους πλούσιους και αναρωτιόντουσαν: «Πώς τα κατάφεραν; Τι τρώνε αυτοί; Πού πάνε διακοπές;» Σήμερα, δεν χρειάζεται να ρωτάνε – η απάντηση είναι παντού. Στις διαφημίσεις, στα social media, στα περιοδικά. Και οι πλούσιοι; Αυτοί αντί να χαίρονται τις ανέσεις τους, τρέχουν πίσω από τους διάσημους, σαν μαθητούδια που θέλουν να μοιάσουν στον πιο cool της τάξης.
Μια κοινωνία που μιμείται, λοιπόν. Οι φτωχοί αντιγράφουν τους πλούσιους, οι πλούσιοι αντιγράφουν τους διάσημους και οι διάσημοι, ε, αυτοί αντιγράφουν τους… άλλους διάσημους. Ο κύκλος της μίμησης δεν έχει τέλος, μόνο ξεκίνημα. Και το ξεκίνημα λέγεται καπιταλισμός.
Πού Πάει Όλος Αυτός ο Κόσμος;
Ο καπιταλισμός είναι σαν εκείνον τον καλοβαλμένο θείο που έρχεται στο σπίτι με μια λαμπερή γραβάτα και σου λέει: «Θες κι εσύ να γίνεις σαν εμένα; Θα δουλεύεις, θα αγοράζεις και κάποια μέρα θα τα καταφέρεις!» Το πρόβλημα; Ο θείος ξεχνάει να σου πει ότι η γραβάτα του κόστισε όσο τρεις μισθοί σου και ότι πιθανότατα δεν θα τη φορέσεις ποτέ.
Στις καπιταλιστικές κοινωνίες, η επιτυχία δεν μετριέται πια με το αν είσαι καλός άνθρωπος ή αν έχεις κάνει κάτι σημαντικό. Μετριέται με το αν έχεις τα σωστά ρούχα, το σωστό αυτοκίνητο, τη σωστή εικόνα στο Instagram. Όσο περισσότερα «σωστά» αποκτάς, τόσο πιο κοντά νομίζεις ότι βρίσκεσαι στους πλούσιους και τους διάσημους. Η ειρωνεία; Οι πλούσιοι και οι διάσημοι προσπαθούν κι αυτοί να φτάσουν κάπου – μόνο που αυτό το «κάπου» δεν υπάρχει.
Η Μεγάλη Ψευδαίσθηση
Ο καπιταλισμός μάς έχει διδάξει κάτι απλό: «Αν δεν μπορείς να είσαι κάτι, κάν’ το να μοιάζει ότι είσαι». Έτσι, οι φτωχοί ξοδεύουν περισσότερα απ’ όσα έχουν για να αποκτήσουν το τελευταίο iPhone ή ένα ζευγάρι πανάκριβα παπούτσια, πιστεύοντας ότι έτσι θα φαίνονται πιο κοντά στους πλούσιους. Και οι πλούσιοι; Αγοράζουν πανάκριβα σπίτια, πολυτελή σκάφη, και φωτογραφίζονται δίπλα σε διασημότητες, για να δείχνουν ότι κι αυτοί «τα έχουν όλα».
Αλλά αυτό το παιχνίδι δεν είναι δίκαιο. Οι φτωχοί δεν θα γίνουν ποτέ πραγματικά πλούσιοι φορώντας Louis Vuitton, και οι πλούσιοι δεν θα αποκτήσουν ποτέ την παγκόσμια αναγνώριση του Brad Pitt αγοράζοντας πίνακες εκατομμυρίων. Το μόνο που πετυχαίνουμε όλοι μαζί είναι να γεμίζουμε τις τσέπες αυτών που μας πουλάνε τα όνειρα.
Η Διαφήμιση: Ο Μεγάλος Σκηνοθέτης
Αν οι ζωές μας είναι ταινία, τότε τη σκηνοθεσία την κάνει η διαφήμιση. Οι διαφημιστές δεν πουλάνε προϊόντα, πουλάνε ιδέες: «Αν το αγοράσεις αυτό, θα γίνεις κι εσύ σαν αυτούς που θαυμάζεις.» Φυσικά, κανείς δεν σου λέει ότι αυτοί που θαυμάζεις είναι πληρωμένοι για να κρατούν εκείνη τη σαμπάνια ή να φορούν εκείνο το ρολόι. Εσύ όμως πείθεσαι και μπαίνεις στο παιχνίδι.
Έτσι δουλεύει ο καπιταλισμός: πουλάει μίμηση. Δεν αγοράζεις ένα ζευγάρι αθλητικά παπούτσια, αγοράζεις το όνειρο ότι τρέχεις σαν τον διάσημο αθλητή που τα φοράει. Δεν αγοράζεις ένα αυτοκίνητο, αγοράζεις την ιδέα ότι με αυτό θα γίνεις πιο επιθυμητός. Το πρόβλημα είναι ότι το όνειρο δεν έρχεται ποτέ, μόνο η απόδειξη αγοράς.
Και Τώρα Τι;
Το παιχνίδι της μίμησης δεν πρόκειται να σταματήσει, γιατί έτσι λειτουργεί το σύστημα. Όσο βλέπουμε τους πλούσιους και τους διάσημους σαν πρότυπα, τόσο θα προσπαθούμε να τους φτάσουμε – και τόσο θα καταλήγουμε πιο μακριά από αυτό που πραγματικά είμαστε.
Ίσως το μυστικό να είναι να θυμηθούμε κάτι απλό: οι πλούσιοι, οι διάσημοι και οι υπόλοιποι είμαστε όλοι άνθρωποι. Η αξία μας δεν βρίσκεται σε αυτά που φοράμε ή σε αυτά που κατέχουμε, αλλά στο πώς ζούμε και πώς φερόμαστε στους γύρω μας. Αλλά αυτά δεν τα διαφημίζει κανείς, γιατί δεν πουλάνε.
Ίσως, τελικά, ο καπιταλισμός να μας έμαθε να μιμούμαστε τους άλλους, γιατί μας φοβάται όταν είμαστε ο εαυτός μας. Και αυτό, φίλοι μου, είναι μια αλήθεια που δεν χρειάζεται γραβάτα για να πείσει.
Ετσι ακριβώς