Υπάρχουν κάποιες πολύ βολικές φράσεις στη ζωή.
Δύο λέξεις που μπορούν να εξηγήσουν μια κακή αγορά, έναν ακατάλληλο σύντροφο, μια καταστροφική επαγγελματική επιλογή ή, με λίγη φιλοδοξία, μερικές από τις χειρότερες αποφάσεις ολόκληρων κοινωνιών.
Δεν ήξερα.
Τόσο απλά.
Μόνο που τελευταία αναρωτιέμαι αν αυτή η φράση έχει ημερομηνία λήξης.
Γιατί κάποτε πράγματι δεν ήξερες.
Η πληροφορία βρισκόταν σε μια βιβλιοθήκη που δεν είχες επισκεφθεί, σε ένα αρχείο που δεν μπορούσες να ανοίξεις, σε μια εφημερίδα που δεν έφτανε ποτέ στην πόλη σου. Μπορεί να βρισκόταν στην άλλη πλευρά ενός συνόρου που απαγορευόταν να περάσεις.
Σήμερα βρίσκεται συχνά στην τσέπη σου.
Οπότε το ερώτημα αλλάζει.
Μπορούσα να γνωρίζω. Ήθελα όμως να ψάξω;
Κάπως έτσι μια συζήτηση για την ιστορία των αυτοχθόνων της Αμερικής μπορεί ξαφνικά να καταλήξει στη δημοκρατία.
Γιατί οι κυβερνήσεις δεν εμφανίζονται από το πουθενά. Στις δημοκρατίες εκλέγονται. Επανεκλέγονται. Χρηματοδοτούνται. Νομιμοποιούνται.
Είναι πολύ εύκολο να απολαμβάνουμε συλλογικά τις επιτυχίες μιας χώρας και να ιδιωτικοποιούμε τις ευθύνες της.
Κερδίσαμε τον πόλεμο.
Κατακτήσαμε το διάστημα.
Χτίσαμε μια μεγάλη οικονομία.
Όταν όμως η ίδια χώρα βομβαρδίζει κάποιον, ξαφνικά εμφανίζεται ένα μυστηριώδες πλάσμα που ονομάζεται «κυβέρνηση».
Εμείς δεν ξέραμε τίποτα.
Φυσικά υπάρχει η μειοψηφία που αντιδρά. Υπάρχει εκείνος που διαδηλώνει, εκείνος που γράφει, εκείνος που αποκαλύπτει, εκείνος που ψηφίζει εναντίον.
Δεν μπορούμε να του χρεώσουμε την απόφαση της πλειοψηφίας.
Η δημοκρατία όμως έχει μια ενοχλητική ιδιότητα: μαζί με το δικαίωμα της επιλογής παραδίδει και την ευθύνη της.
Το πρόβλημα είναι ότι για να επιλέξεις πρέπει πρώτα να γνωρίζεις.
Πόσο δημοκρατική είναι μια άγνοια;
Μας αρέσει να λέμε ότι στη δημοκρατία αποφασίζει η πλειοψηφία.
Ωραία.
Τι ακριβώς γνωρίζει αυτή η πλειοψηφία;
Αν δέκα άνθρωποι πρέπει να αποφασίσουν για κάτι, οι οκτώ γνωρίζουν μόνο τη μισή ιστορία, οι δύο έχουν πρόσβαση σε όλα τα στοιχεία, έχουμε πραγματικά απόφαση των δέκα;
Τυπικά, ναι.
Ουσιαστικά, τα πράγματα γίνονται λιγότερο κομψά.
Γιατί όποιος ελέγχει τι γνωρίζω δεν χρειάζεται απαραίτητα να μου αφαιρέσει την ψήφο.
Μπορεί απλώς να επηρεάσει την πραγματικότητα πάνω στην οποία θα τη χρησιμοποιήσω.
Δεν χρειάζεται να μου πει τι να ψηφίσω.
Αρκεί να μου δείξει τι πρέπει να φοβάμαι.
Τι πρέπει να θυμάμαι.
Τι πρέπει να ξεχάσω.
Ποιος είναι ο εχθρός.
Ποιος είναι ο σωτήρας.
Μετά μπορεί να ανοίξει τις κάλπες και να με αφήσει απολύτως ελεύθερος.
Ελεύθερος να επιλέξω μέσα στον κόσμο που κάποιος άλλος μου περιέγραψε.
Μόνο που υπάρχει ένα μικρό πρόβλημα
Στις ανοιχτές κοινωνίες του σήμερα δεν υπάρχει μόνο αυτός ο κόσμος.
Υπάρχει και ο υπόλοιπος.
Έχω ξένο Τύπο. Έχω πανεπιστήμια. Έχω επιστημονικές εργασίες. Έχω δημόσια αρχεία. Έχω στατιστικά στοιχεία. Έχω ανθρώπους που διαφωνούν μεταξύ τους σε απόσταση ενός κλικ.
Έχω φυσικά και ανοησίες.
Πάρα πολλές ανοησίες.
Το Διαδίκτυο κατάφερε κάτι σχεδόν μαγικό: έβαλε τη Βιβλιοθήκη της Αλεξάνδρειας και τον μεθυσμένο θείο στο οικογενειακό τραπέζι στην ίδια οθόνη.
Η πρόσβαση στην πληροφορία δεν εγγυάται λοιπόν τη γνώση.
Δημιουργεί όμως μια καινούργια ευθύνη.
Να ψάξω.
Να συγκρίνω.
Να αμφισβητήσω.
Κυρίως να αμφισβητήσω εκείνο που μου αρέσει περισσότερο να ακούω.
Γιατί κανείς δεν είναι τόσο εύκολο να εξαπατηθεί όσο εκείνος στον οποίο λες ακριβώς αυτό που ήδη πιστεύει.
Υπάρχει όμως μια παγίδα
Δεν μπορούμε να κοιτάμε έναν άνθρωπο που ζει μέσα σε λογοκρισία, φόβο ή απόλυτο πληροφοριακό έλεγχο και να του λέμε:
«Έπρεπε να ψάξεις».
Να ψάξει πού;
Το «Μπορούσα να γνωρίζω, αλλά θέλησα να ψάξω;» λειτουργεί μόνο όταν το μπορούσα είναι αληθινό.
Για να απαιτήσουμε από έναν πολίτη να αναζητήσει την αλήθεια πρέπει να του έχουμε εξασφαλίσει τη δυνατότητα να την αναζητήσει.
Εδώ αρχίζει ο παράξενος κύκλος.
Για να αποφασίσω ελεύθερα πρέπει να μπορώ να γνωρίζω.
Για να μπορώ να γνωρίζω χρειάζομαι ελεύθερη πληροφορία.
Για να υπάρχει ελεύθερη πληροφορία χρειάζομαι ελεύθερους θεσμούς.
Για να υπάρχουν ελεύθεροι θεσμοί χρειάζονται πολίτες που θα τους προστατεύσουν.
Για να τους προστατεύσουν χρειάζεται να καταλαβαίνουν την αξία τους.
Για να την καταλαβαίνουν πρέπει να μπορούν να γνωρίζουν.
Φτάσαμε πάλι στην αρχή.
Ποιος λοιπόν σπάει τον κύκλο;
Ίσως εκείνος που ήδη γνωρίζει.
Εδώ βρίσκεται για μένα ένα από τα ομορφότερα στοιχεία της δημοκρατίας.
Ο άνθρωπος που γνωρίζει περισσότερα δεν δικαιούται περισσότερη δημοκρατία.
Δεν παίρνει δεύτερη ψήφο.
Δεν γίνεται αυτομάτως σοφότερος άνθρωπος.
Δεν αποκτά δικαίωμα να αποφασίζει για τους υπόλοιπους.
Αποκτά όμως κάτι άλλο.
Μεγαλύτερη ευθύνη.
Αν γνωρίζω κάτι σημαντικό που εσύ αγνοείς, δεν αρκεί να σε κοιτάζω αφ’ υψηλού επειδή δεν το ξέρεις.
Οφείλω να στο μεταφέρω.
Ακόμη περισσότερο, οφείλω να σου δείξω από πού το έμαθα.
Να σου δώσω τα στοιχεία.
Να σου επιτρέψω να τα ελέγξεις.
Να σου δώσω ακόμη και τα εργαλεία για να καταλήξεις στο συμπέρασμα ότι εγώ έχω άδικο.
Γιατί διαφορετικά δεν μοιράζομαι γνώση.
Μοιράζομαι αυθεντία.
Υπάρχει τεράστια διαφορά.
Ίσως λοιπόν αυτό να είναι το πραγματικό μεγαλείο της δημοκρατίας
Όχι ότι όλοι γνωρίζουμε τα ίδια.
Δεν θα συμβεί ποτέ.
Όχι ότι η πλειοψηφία έχει πάντοτε δίκιο.
Η ιστορία έχει φροντίσει να μας απαλλάξει από αυτή την ψευδαίσθηση.
Ούτε ότι ο μορφωμένος πρέπει να κυβερνά τον λιγότερο μορφωμένο.
Αυτό απλώς αντικαθιστά ένα πρόβλημα με ένα άλλο.
Το μεγαλείο βρίσκεται αλλού:
Όποιος γνωρίζει έχει χρέος να μεταφέρει τη γνώση.
Όποιος μπορεί να γνωρίσει έχει χρέος να την αναζητήσει.
Η κοινωνία έχει χρέος να εξασφαλίζει ότι και οι δύο μπορούν να το κάνουν.
Τότε η μία ψήφος του ενός απέναντι στη μία ψήφο του άλλου αρχίζει πραγματικά να αποκτά νόημα.
Γιατί ίσως δημοκρατία δεν είναι απλώς να με αφήνεις να επιλέγω.
Είναι να μου επιτρέπεις να γνωρίζω τι επιλέγω.
Κι αν εγώ γνωρίζω ήδη;
Τότε το καθήκον μου δεν είναι να αποφασίσω για σένα.
Είναι να σε βοηθήσω να μπορείς να αποφασίσεις χωρίς εμένα.
Ίσως τελικά η πιο δημοκρατική πράξη να μην είναι να πεις σε κάποιον την αλήθεια.
Είναι να του δώσεις τη δυνατότητα να την αναζητήσει μόνος του.